Diabetes Mellitus: Een Overzicht voor Studenten

Diabetes mellitus is een stofwisselingsziekte waar ruim 6% van de Nederlandse bevolking mee te maken krijgt. Bij deze ziekte is de bloedsuikerspiegel van het lichaam uit balans geraakt. Het ziektebeeld van diabetes mellitus (DM) kenmerkt zich daarom ook door een hoge bloedglucoseconcentratie. Dit ontstaat omdat het lichaam te weinig insuline produceert, insuline niet optimaal kan gebruiken of het is een combinatie van beiden problemen.

Insuline is een hormoon dat wordt geproduceerd in de pancreas. Dit hormoon is essentieel voor ons lichaam, omdat het ervoor zorgt dat glucose kan worden opgenomen in onze cellen. Wanneer dit hormoon niet goed werkt, blijft glucose in het bloed zitten zonder dat het de cellen binnendringt. Dit zorgt er op langere termijn voor dat we schade gaan oplopen aan de bloedvaten en organen van ons lichaam.

Er bestaan verschillende vormen van diabetes mellitus, waarvan type 1, type 2, MODY en zwangerschapsdiabetes de meest bekende en besproken zijn. Onderling verschillen de soorten van elkaar en het is belangrijk om de verschillen te weten. We gaan ze langs!

Type 1 diabetes ontstaat meestal op jonge leeftijd. Bij deze vorm gaat het om een auto-immuunziekte waarbij het immuunsysteem de insulineproducerende cellen in de alvleesklier aanvalt. Als gevolg daarvan ontstaat er een tekort aan insuline, omdat het lichaam dit hormoon niet kan aanmaken zonder die cellen. Mensen met type 1 diabetes zijn dus levenslang afhankelijk van insuline die toegediend wordt via injecties of een insulinepomp.

Type 1 diabetes mellitus openbaart zich vaak plotseling en gaat gepaard met klachten zoals extreme dorst, veel plassen, onverklaarbaar gewichtsverlies, vermoeidheid en soms wazig zien. Een onbehandelde patiënt kan in korte tijd ernstig ziek worden en in een diabetische ketoacidose belanden. Dit is een levensbedreigende toestand dat ontstaat door verzuring van het bloed en ophoping van ketonen doordat het lichaam in vetverbranding gaat.

De behandeling richt zich op het nauwkeurig toedienen van insuline, gecombineerd met een uitgebalanceerd voedingspatroon, regelmatige lichaamsbeweging en een goede educatie. Zelfcontrole van de bloedsuiker is daarbij van groot belang. Dit kan voor kinderen en jong volwassenen ongemakkelijk zijn, maar wel heel belangrijk.

Type 2 diabetes komt het meeste voor van de verschillende soorten. Het ontstaat meestal op latere leeftijd, al wordt de ziekte tegenwoordig steeds meer onder jongeren gezien. Bij type 2 speelt insulineresistentie een centrale rol: de lichaamscellen reageren minder ‘goed’ op insuline, waardoor de alvleesklier steeds meer insuline moet produceren. Na verloop van tijd raakt de alvleesklier uitgeput en daalt ook de insulineproductie.

De klachten ontwikkelen zich vaak geleidelijk en kunnen lange tijd onopgemerkt blijven. Vermoeidheid, dorst, frequent urineren, terugkerende infecties en een vertraagde wondgenezing kunnen tekenen zijn. Omdat de ziekte vaak pas laat wordt ontdekt, kan er al schade zijn ontstaan aan hart, bloedvaten, ogen, nieren of zenuwen. Hier ontstaan klachten, omdat chronisch hoge glucosewaarden de bloedvaten en zenuwen aantasten.

De behandeling start meestal met leefstijlveranderingen zoals gezonde voeding, meer bewegen en afvallen. Indien dit onvoldoende effect heeft, worden medicijnen voorgeschreven, zoals metformine. Bij verdere progressie kan men overstappen op andere middelen, waaronder injecteerbare therapieën of uiteindelijk insuline.

MODY is een zeldzame en erfelijke vorm van diabetes mellitus die wordt veroorzaakt door een mutatie in één enkel gen (=monogene mutatie). Vaak ontstaat het al op jonge leeftijd (meestal voor het 25e levensjaar) en zonder dat er sprake is van overgewicht of een ongezonde leefstijl.

Er bestaan verschillende subtypen MODY, afhankelijk van het betrokken gen. Sommige vormen kunnen met dieet of tabletten worden behandeld, terwijl andere insuline vereisen.

Zwangerschapsdiabetes ontstaat tijdens de zwangerschap, meestal in het tweede of derde trimester. Door hormonale veranderingen tijdens deze periode, neemt de gevoeligheid van het lichaam voor insuline af, waardoor de bloedsuiker kan stijgen. Vaak geeft dit geen duidelijke klachten, maar het kan wel complicaties veroorzaken, zoals een te grote groei van de baby of een verhoogde kans op een keizersnede.

Na de bevalling verdwijnen de verhoogde bloedsuikerwaarden doorgaans, maar vrouwen die zwangerschapsdiabetes hebben gehad, hebben later een sterk verhoogd risico op het ontwikkelen van type 2 diabetes.

De behandeling bestaat voornamelijk uit aanpassingen in de voeding en voldoende beweging. Indien nodig wordt insuline toegediend om de bloedsuiker tijdens de zwangerschap binnen de veilige grenzen te houden.

Ongeacht het type diabetes geldt dat langdurig verhoogde bloedsuikerwaarden ernstige complicaties kunnen veroorzaken. Hierbij wordt er een onderscheid gemaakt tussen twee soorten schade: microvasculaire schade (aantasting van kleine bloedvaten, wat kan leiden tot oog-, nier- en zenuwschade) en macrovasculaire schade (zoals hart- en vaatziekten, een beroerte of etalagebenen).

Acute complicaties zoals ketoacidose (zoals omschrijven bij type 1) en het hyperosmolair syndroom (bij type 2) zijn eveneens levensbedreigend. Een goede regulatie van de bloedsuiker verlaagt de kans op deze complicaties aanzienlijk.

De glucoseregulatie is bij deze ziekte erg belangrijk. Zowel een te lage als een te hoge bloedglucosespiegel (respectievelijk een ‘hypo’ en ‘hyper’) kan klachten en complicaties veroorzaken. We gaan de belangrijkste aspecten kort bespreken.

Een hypoglykemie ontstaat als de bloedglucoseconcentratie onder ongeveer 3,5 mmol/L daalt. Dit treedt vooral op bij patiënten die insuline of sulfonylureumderivaten gebruiken.

De klachten zijn deels autonoom (door activatie van het sympathisch zenuwstelsel) en deels neuroglucopenisch (veroorzaakt door tekort aan glucose in de hersenen).

• Autonoom: transpireren, trillen, hartkloppingen, hongergevoel en angst.
• Neuroglucopenisch: concentratiestoornissen, verwardheid, dubbelzien en in ernstige gevallen insulten of bewusteloosheid.

De behandeling bestaat uit het snel toedienen van glucose, bijvoorbeeld via druivensuiker of een zoete drank, gevolgd door iets dat langer doorwerkt zoals brood of een koek. Ernstige hypo’s die niet oraal kunnen worden behandeld vragen om een glucagon-injectie of intraveneus glucose.

Een hyperglykemie ontstaat wanneer de bloedglucoseconcentratie stijgen boven de 10–11 mmol/L. Dit kan zowel acuut klachten geven als op de lange termijn schadelijk zijn.

Typische klachten zijn:

• Dorst en veel plassen (polyurie),
• Moeheid en wazig zien.

Bij ernstiger ontregeling kunnen dehydratie, misselijkheid en buikpijn optreden. In extreme gevallen leidt dit tot ketoacidose bij type 1 diabetes of een hyperosmolair hyperglykemisch syndroom bij type 2.

De behandeling bestaat uit extra insuline (bij type 1) of aanpassing van medicatie, voldoende vochtinname en het opsporen van de oorzaak, bijvoorbeeld een vergeten dosis, een infectie of stress.