We weten allemaal hoe belangrijk gezond leven is. We horen continu adviezen over meer bewegen, gezonder eten, beter slapen en minder stress. Toch blijkt blijvende leefstijlverandering één van de grootste uitdagingen van deze tijd. Met name bij overgewicht en obesitas zien we hoe hard mensen hun best doen, terwijl het resultaat vaak tijdelijk is. Dat komt niet doordat mensen zwak of ongemotiveerd zijn, maar doordat ons eetgedrag wordt bepaald door een samenspel van lichamelijke, psychologische, sociale en omgevingsfactoren. Laten we daar verder op inzoomen.
Ons lichaam wil balans, maar werkt soms tegen
Het lichaam probeert voortdurend evenwicht te houden tussen energie-inname en energieverbruik. Hongergevoel, verzadiging en eetlust worden gereguleerd door hormonen en signalen vanuit maag, darmen, vetweefsel en hersenen. Op korte termijn wordt eten beïnvloed door bijvoorbeeld maagvulling en hormonen zoals ghreline en GLP-1, terwijl op langere termijn hormonen zoals leptine aangeven hoeveel vetreserves er zijn. Bij obesitas raakt dit systeem echter vaak ontregeld. Wanneer iemand probeert af te vallen, dalen de leptinespiegels en reageert het lichaam alsof er sprake is van dreigend tekort: het hongergevoel neemt toe en het rustmetabolisme daalt. Hierdoor is gewichtsverlies moeilijk vol te houden en ontstaat vaak het bekende jojo-effect. Soms spelen zelfs genetische of hormonale afwijkingen een rol, waardoor leefstijl alleen onvoldoende is om af te vallen.
| Signaal / hormoon | Waar komt het vandaan? | Wat doet het? | Wanneer vooral actief? |
|---|---|---|---|
| Maagvulling | Maag | Geeft een “vol”-signaal door | Tijdens / direct na het eten |
| Ghreline | Maag | Maakt honger sterker | Vóór de maaltijd |
| CCK | Dunne darm | Helpt de hersenen voelen dat je genoeg hebt | Tijdens de maaltijd |
| GLP-1 | Darm | Vertragen van de maaglediging & sneller verzadiging | Tijdens en kort na eten |
| Peptide YY (PYY) | Dikke darm | Remt eetlust na de maaltijd | Na de maaltijd |
| Insuline | Alvleesklier | Helpt bij energieregulatie & beïnvloedt verzadiging | Na eten en bij langere energie-inname |
| Leptine | Vetweefsel | Vertelt de hersenen hoeveel energievoorraad er is | Vooral op lange termijn |
Het brein stuurt méér dan we denken
Daarbovenop komt dat ons eetgedrag niet alleen rationeel is. Onze hersenen werken met een snel, automatisch systeem dat sterk gevoelig is voor emotie en beloning, en een langzamer, rationeel systeem dat bewuste keuzes mogelijk maakt. In een wereld waarin eten overal aanwezig is, reclames continu verleiden en ongezond voedsel vaak het makkelijkst beschikbaar is, is het logisch dat het automatische systeem vaak de overhand heeft. Dit is zo’n 95% van de tijd. We maken dagelijks honderden voedselkeuzes; we kunnen die simpelweg niet allemaal bewust en weloverwogen nemen.
- Het impulsieve systeem wordt voornamelijk gestuurd door de middenhersenen (limbisch systeem).
- Het reflectieve systeem wordt voornamelijk gestuurd door de neocortex.
De omgeving duwt ons gedrag subtiel
Ook onze omgeving stuurt ons gedrag voordurend. Wat voor ons zichtbaar is, wat bereikbaar is, wat goedkoop lijkt en wat “normaal” voelt, bepaalt in hoge mate wat we eten. Wanneer gezonde producten aantrekkelijker gepresenteerd en makkelijker verkrijgbaar zijn, kiezen mensen er eerder voor. Dat principe (nudging) laat zien dat kleine aanpassingen in de omgeving grote invloed kunnen hebben, zonder dat mensen het gevoel hebben dat hun keuzevrijheid wordt beperkt. Gezonde producten op ooghoogte plaatsen of korting op gezondere producten verstrekken, werkt allemaal mee aan een ‘gezondere’ omgeving.
De darmen praten met de hersenen
Een minder zichtbaar maar cruciaal mechanisme is het microbioom: de enorme verzameling bacteriën in onze darmen. Dit microbioom beïnvloedt onze stofwisseling, ons immuunsysteem en (via de zogenaamde gut–brain axis) zelfs onze hersenen. Ongezonde voeding kan dit systeem verstoren, ontstekingsprocessen uitlokken en zo zowel lichamelijke als psychische gezondheid beïnvloeden. Gezonde voeding ondersteunt daarentegen de darmflora en kan via hormonale, zenuw- en immuunbanen bijdragen aan een beter evenwicht in lichaam én brein.
Wil je meer weten over de gut-brain axis? Lees dan deze blog!
Gezondheid is nooit alleen een individuele keuze
Toch stopt het verhaal niet bij lichaam en brein. Mensen leven in gezinnen, wijken, sociale netwerken en een samenleving waarin ongelijkheid, welvaart, werkdruk en cultuur een enorme rol spelen. Overgewicht komt veel vaker voor in bepaalde sociale groepen dan in andere. Dat heeft te maken met opleidingsniveau, inkomen, toegang tot gezonde voeding, stress, steun vanuit de omgeving en sociale normen. Gezondheid is dus niet puur een individuele verantwoordelijkheid.
En dan… het gedrag zelf veranderen
Wanneer we begrijpen hoe complex eetgedrag is, wordt ook duidelijk waarom gedragsverandering tijd kost en in fases verloopt. Mensen gaan meestal van geen probleem zien, naar twijfelen, naar voorbereiden, naar daadwerkelijk actie ondernemen en tenslotte proberen het nieuwe gedrag vol te houden. Factoren zoals stress, cognitief functioneren, zelfvertrouwen en eerdere ervaringen spelen daarbij een grote rol. Methoden zoals motivational interviewing helpen omdat zij niet dwingen, maar aansluiten bij iemands eigen motivatie en mogelijkheden, en werken aan realistische doelen en zelfeffectiviteit. Het is daarom erg belangrijk om als arts, partner of familie de patiënt door deze fasen te coachen.
Tot slot
Blijvende leefstijlverandering is dus allesbehalve eenvoudig. Het is geen kwestie van “gewoon minder eten en meer bewegen”, maar een samenspel van hormonen, hersenen, omgeving, darmen, sociale context en psychologische processen.